Balkanlardan Türkiye’ye Göçler, Uluslararasi Anlaşmalar Ve Köken İspatina Yönelik Resmi Arşiv Belgeleri Ve Mevzuat Rehberi

Bu yazıda, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan (93 Harbi) 1990'lara kadar Balkanlar'dan Türkiye'ye gerçekleşen başlıca göç hareketlerini, bu göçlerin dayandığı uluslararası antlaşmaları ve bir Türk vatandaşının üst soyunun Balkan kökenli olduğunu ispatlamada kullanılan resmi belgeleri ele aldık. Yazı; Resmi Gazete ve TBMM kanun metinleri, Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü düzenlemeleri ile akademik literatür esas alınarak hazırlanmıştır. Göç rakamları kaynaktan kaynağa farklılık gösterdiğinden, sayılar tahmini değerler olarak verilmiştir.

1. Osmanlı'dan Günümüze Balkan Göçlerinin Kronolojisi

Balkanlar'dan Anadolu ve Trakya'ya yönelen göç dalgaları; Osmanlı Devleti'nin Balkanlar'dan çekilme sürecindeki savaşlar, yeni kurulan Balkan devletlerinin azınlık politikaları ve Cumhuriyet döneminde imzalanan ikili anlaşmalar çerçevesinde şekillenmiştir.

1.1. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) Göçleri

Rus ordularının Edirne'yi alıp Yeşilköy'e (Ayastefanos) kadar ilerlemesi üzerine, başta Tuna Vilayeti ve Edirne Vilayeti olmak üzere Rumeli'deki Müslüman ahali kitleler hâlinde İstanbul'a ve Anadolu'ya göç etmiştir. 93 Harbi göçü, Osmanlı Devleti'nin karşılaştığı en büyük göç dalgalarından biridir. Göç eden ve hayatını kaybeden kişi sayısına ilişkin tahminler kaynaklara göre büyük farklılık göstermekle birlikte, yüz binlerce kişinin yerinden edildiği konusunda literatürde görüş birliği vardır.

Göçmenlerin kayıt altına alınması, iaşesi ve iskânı için muhacir komisyonları görevlendirilmiş; göçmenler İstanbul'dan Anadolu ve Rumeli'deki çeşitli vilayetlere sevk edilmiştir.

Savaşı sona erdiren 1878 Berlin Antlaşması ile Bosna-Hersek'in yönetimi Avusturya-Macaristan'a bırakılmış; sonraki yıllarda Bosna-Hersek'ten de Osmanlı topraklarına göçler yaşanmıştır.

1.2. 1881 Tesalya ve 1885 Doğu Rumeli Göçleri

Tesalya: 1881 İstanbul Sözleşmesi ile Tesalya ve Narda (Arta) çevresinin Yunanistan'a bırakılması üzerine bölgedeki Müslüman ahalinin bir kısmı mülklerini satarak veya terk ederek Osmanlı topraklarında kalan bölgelere göç etmiştir.

Doğu Rumeli: Berlin Antlaşması ile özerk bir vilayet olarak kurulan Doğu Rumeli'nin 1885'te Bulgaristan Prensliği ile birleşmesi (Filibe olayı) sonrasında bölgeden Osmanlı topraklarına Müslüman göçü devam etmiştir.

1.3. 1912-1913 Balkan Savaşları Göçleri

I. Balkan Savaşı'nda Osmanlı ordusu Çatalca hattına kadar çekilmiştir. II. Balkan Savaşı'nda Edirne geri alınmış ve sınır Meriç Nehri'ne dayanmıştır. Bu süreçte Makedonya, Kosova, Yenipazar Sancağı, Epir ve Batı Trakya başta olmak üzere Meriç'in batısındaki Rumeli toprakları kaybedilmiştir.

Savaşlar sırasında ve sonrasında yüz binlerce Müslüman Anadolu ve Doğu Trakya'ya göç etmiştir. Göçmenlerin iskânı için Dahiliye Nezareti bünyesinde İskân-ı Aşâir ve Muhâcirîn Müdüriyeti kurulmuştur.

1.4. 1923 Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi

Hukuki dayanak: 30 Ocak 1923 tarihinde Lozan'da imzalanan "Türk ve Rum Ahalinin Mübadelesine Dair Mukavelename ve Protokol". Mukavelename, Lozan Barış Antlaşması ve ekleriyle birlikte 23 Ağustos 1923 tarihli ve 340 sayılı Kanun ile TBMM tarafından onaylanmıştır.

Kapsam: Yunanistan'daki yaklaşık 400.000 Müslüman Türk ile Türkiye'deki Ortodoks Rumlar zorunlu mübadeleye tabi tutulmuştur. Türkiye'den ayrılan Rumların büyük bölümü 1922'de, mübadele sözleşmesinden önce ülkeyi terk etmiştir. İstanbul'da yerleşik Rumlar ("etabli") ile Batı Trakya Türkleri mübadeleden muaf tutulmuştur.

İdari teşkilat: Mübadele sürecini yönetmek üzere 8 Kasım 1923 tarihli ve 368 sayılı Kanun ile Mübadele, İmar ve İskân Vekâleti kurulmuştur.

1.5. 1923-1939 Cumhuriyet'in İlk Dönemi Göçleri

Cumhuriyet'in ilk yıllarında Balkan ülkelerindeki Türk ve Müslüman nüfusun Türkiye'ye göçü ikili anlaşmalarla düzenlenmiştir:

• Bulgaristan: 18 Ekim 1925 tarihli Türkiye-Bulgaristan İkamet Mukavelenamesi, Bulgaristan Türklerinin ihtiyari (gönüllü) göçüne engel olunmamasını güvence altına almıştır. Bu dönemde Bulgaristan'dan Türkiye'ye önemli sayıda göç gerçekleşmiştir.
• Romanya (Dobruca): 4 Eylül 1936 tarihli sözleşme, Dobruca'daki Türk ahalinin beş yıl içinde Türkiye'ye göçünü düzenlemiştir. Göç İdaresi verilerine göre 1923-1945 döneminde Romanya'dan 120.000'i aşkın göçmen gelmiştir.
• Yugoslavya: Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı (1929'dan itibaren Yugoslavya Krallığı) topraklarından, özellikle Makedonya ve Kosova'dan, bu dönemde de Türkiye'ye göç yaşanmıştır. 1938'de imzalanan göç sözleşmesi ise yürürlüğe girmemiştir.

1.6. 1950-1951 Bulgaristan Göçü

Bulgaristan'daki komünist yönetimin toprakları zorla kolektifleştirmesi (TKZS kooperatifleri) ve Türk okullarına yönelik baskıları sonrasında Bulgar hükümeti, 10 Ağustos 1950 tarihli notasıyla Türkiye'den 250.000 kişiyi üç ay içinde kabul etmesini talep etmiştir. Türkiye sınırı 7 Ekim 1950'de kapatmış, 2 Aralık 1950'de yeniden açmış ve 17 Ekim 1951'de tekrar kapatmıştır. 1950-1951 yıllarında Bulgaristan'dan Türkiye'ye 154.393 kişi göç etmiştir. Gelenlerin büyük kısmı 2510 sayılı İskân Kanunu kapsamında iskân edilmiştir.

1.7. 1953 Sonrası Yugoslavya'dan Serbest Göç

1953'te Türkiye ile Yugoslavya arasında yazılı bir anlaşmaya dayanmayan bir mutabakat ("centilmenlik anlaşması") ile Yugoslavya'daki Slav olmayan Müslüman nüfusun Türkiye'ye göçünün önü açılmıştır. Bu mutabakat, Dışişleri Bakanı Fuad Köprülü'nün Ocak 1953'teki Yugoslavya ziyaretini de kapsayan yakınlaşma döneminde ortaya çıkmıştır. Yugoslav makamları göç edeceklere vatandaşlıktan çıkış belgesi (otpust) vermiş, Türkiye de bu kişilere "serbest göçmen" vizesi tanımıştır.

Serbest göçmenler, devletten toprak ve konut talep etmeksizin kendi imkânlarıyla yerleşmeyi kabul ederek gelmiştir. Akademik kaynaklara göre 1952-1967 döneminde Yugoslavya'dan Türkiye'ye gelen göçmen sayısı yaklaşık 172.000-175.000'dir. Göçmenlerin önemli bir kısmı Makedonya'nın Üsküp, Manastır, Gostivar, Kalkandelen ve Köprülü (Veles) gibi şehirlerinden ve Kosova'dan gelmiş; ağırlıklı olarak İstanbul, Bursa ve İzmir'e yerleşmiştir.

1.8. 1969-1978 Bulgaristan Yakın Akraba Göçü

22 Mart 1968'de Ankara'da imzalanan Türkiye-Bulgaristan Yakın Akraba Göçü Anlaşması, 13 Mayıs 1969 tarihli ve 1180 sayılı Kanun ile onaylanmış ve 30 Mayıs 1969 tarihli, 13210 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Anlaşma, 1952 yılına kadar Türkiye'ye göç etmiş olanların Bulgaristan'da kalan yakın akrabalarının Türkiye'ye göçünü düzenlemiştir. Akademik bir kaynağa göre 1969-1978 döneminde bu anlaşma kapsamında 114.356 kişi Türkiye'ye gelmiştir.

1.9. 1989 Bulgaristan Zorunlu Göçü

Bulgaristan'da Todor Jivkov yönetimi, 1984 yılının sonunda "Soya Dönüş Süreci" (Vazroditelen protses) adıyla Türklerin isimlerini zorla değiştirmeye başlamış; Türkçe konuşmayı ve dini pratikleri kısıtlamıştır. Mayıs 1989'da Türklerin başlattığı protesto ve açlık grevlerinin ardından Jivkov, 29 Mayıs 1989'da yaptığı konuşmada Türkiye'yi sınırlarını açmaya çağırmıştır.

• 30 Mayıs - 22 Ağustos 1989 arasında yaklaşık 311.000 kişi Türkiye'ye gelmiştir.
• Göçmenlerin hukuki statüsü, 16 Haziran 1989 tarihli ve 3583 sayılı Kanun ile 2510 sayılı İskân Kanunu'na eklenen Ek Madde 33 ile düzenlenmiştir. Bu hükümle 1 Ocak 1984'ten sonra Bulgaristan'dan gelen Türk soylu kişiler serbest veya iskânlı göçmen olarak kabul edilmiştir.
• Türkiye, 21 Ağustos 1989'da Bulgaristan pasaportu taşıyanlara vize uygulamasını yeniden başlatmış ve 22 Ağustos 1989'da sınırı kapatmıştır.
• Gelenlerin bir kısmı aynı yıl içinde, bir kısmı ise 10 Kasım 1989'da Jivkov'un iktidardan uzaklaştırılmasının ardından Bulgaristan'a geri dönmüştür. 1990 sonuna kadar dönenlerin sayısının yaklaşık 150.000 olduğu tahmin edilmektedir.

1.10. 1990'larda Bosna ve Kosova Krizleri

Bosna Savaşı (1992-1995): Yugoslavya'nın dağılması sürecinde yaşanan Bosna Savaşı sırasında Türkiye binlerce Bosnalı sığınmacıyı kabul etmiştir. Sığınmacıların büyük kısmı 1995 Dayton Barış Antlaşması'nın ardından ülkelerine dönmüştür.

Kosova Krizi (1999): 1999'daki NATO müdahalesi sırasında Türkiye binlerce Kosovalıyı kabul etmiş ve bunların önemli bir kısmını Kırklareli'deki Gaziosmanpaşa kampında barındırmıştır. Kriz sonrasında gelenlerin büyük kısmı Kosova'ya dönmüştür.

2. Göçlerle İlgili Uluslararası Antlaşmalar

Balkanlar'dan Türkiye'ye göçlerin hukuki çerçevesi; çok taraflı barış antlaşmaları, ikili sözleşmeler ve diplomatik mutabakatlarla belirlenmiştir:

3. Üst Soyun Balkan Kökenini İspatlayan Resmi Belgeler

Üst soyun Balkanlar'dan geldiğini gösteren belgeler; nüfus müdürlüklerinde, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı'nda ve tapu arşivlerinde bulunabilir. Bu belgeler hem Türkiye'deki idari ve yargısal işlemlerde hem de Kuzey Makedonya, Sırbistan, Arnavutluk, Kosova ve Bulgaristan'da köken yoluyla yapılan vatandaşlık başvurularında delil olarak kullanılmaktadır.

3.1. İsim Denklik Belgesi

Mevzuat dayanağı: 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu ve Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik'in 75'inci maddesi (Resmi Gazete: 06.04.2010, Sayı: 27544).

İşlevi: İsim denklik belgesi, Türk vatandaşlığını sonradan kazanan kişinin yabancı ülkedeki adı ve soyadı ile Türkiye'de tescil edilen adı ve soyadı arasındaki bağlantıyı gösterir. Balkan ülkelerinden gelen göçmenlerin geldikleri ülkedeki kayıtları ile Türkiye'deki nüfus kayıtlarının eşleştirilmesinde temel belgedir. Kuzey Makedonya'dan İzvod Na Rodeni (doğum belgesi) gibi kayıtların aranmasında da çoğu zaman bu belgeye ihtiyaç duyulur.

Başvuru: Başvuru, yerleşim yerindeki nüfus müdürlüğüne kimlik kartıyla yapılır; belge nüfus müdürlüklerince veya güvenli elektronik ortamda düzenlenir. Genel Müdürlüğe doğrudan yapılan başvurular işleme alınmaz.

Kayıt bulunamazsa: Başvuru, incelenmek üzere Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü'ne iletilir. Genel Müdürlük kendi arşivini tarar; gerektiğinde Devlet Arşivleri Başkanlığı ve ilgili nüfus müdürlüğü ile yazışır. Başvurandan apostilli doğum belgesi ve noter onaylı Türkçe tercümesi istenebilir. Belge düzenlenemezse başvuru makamı tarafından "İsim Denklik Belgesi Talebi Sonuç Belgesi" düzenlenir. Ayrıntılar için isim denklik belgesi yazımıza bakabilirsiniz.

Nüfus kaydının düzeltilmesi: Nüfus kayıtlarındaki ad, soyad ve benzeri bilgilerin düzeltilmesi, isim denklik işleminden ayrı bir yoldur. 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun 36'ncı maddesi uyarınca mahkeme kararıyla yapılır; bu davalarda görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir.

3.2. Vukuatlı Nüfus Kayıt Örneği ve Tescil Dayanakları

Göçmen olarak gelen kişilerin nüfus kayıtlarında, Türk vatandaşlığının hangi tarih ve karara dayanılarak kazanıldığına ilişkin açıklamalar yer alabilir. Vukuatlı nüfus kayıt örneği ve e-Devlet üzerinden alınabilen alt-üst soy bilgisi, araştırmanın başlangıç noktasıdır. Kayıtlardaki açıklamalar, Devlet Arşivleri'nde aranacak vatandaşlığa alınma kararlarının tarih ve sayısını tespit etmeye yardımcı olur.

3.3. Vatandaşlığa Alınma Kararları

Mevzuat dayanağı:

• 1312 sayılı Türk Tabiiyeti Kanunu (mülga; 1928)
• 403 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu (mülga; Resmi Gazete: 22.02.1964, Sayı: 11638)
• 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu (2009)
• 2510 sayılı İskân Kanunu (mülga; 1934) ve 5543 sayılı İskân Kanunu (2006)

Göçmenlerin Türk vatandaşlığına alınmasına ilişkin Bakanlar Kurulu kararları ve ekli isim listeleri, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi'nde (Bakanlar Kurulu Kararları fonu, 030.18.01.02) bulunmaktadır. Bu listelerde göçmenin adı, baba adı, doğum yılı ve geldiği yer gibi bilgiler yer alabilir.

3.4. Mübadele Belgeleri

1923 mübadelesine tabi olan ailelerin Yunanistan'da bıraktıkları mallara ilişkin beyan ve tasfiye kayıtları, üst soyun mübadil olduğunu gösteren önemli belgelerdir. Bu kayıtlarda genellikle hane reisinin adı, Yunanistan'da terk edilen yerleşim yeri ve geride bırakılan mallara ilişkin bilgiler bulunur. Mübadeleye ilişkin kayıtlar Devlet Arşivleri Başkanlığı'nda araştırılabilir.

3.5. Göçmen ve İskân Belgeleri

Mevzuat dayanağı: 885 sayılı İskân Kanunu (1926), 2510 sayılı İskân Kanunu (1934) ve 5543 sayılı İskân Kanunu (2006).

Göçmenlere verilen kimlik ve sevk belgeleri, iskân edildikleri yere ilişkin kayıtlar ve kendilerine tahsis edilen ev ve arazilere ilişkin belgeler, üst soyun göçmen olarak geldiğini gösterir. Bu kayıtlar dönemine göre şu arşivlerde aranabilir:

• Osmanlı dönemi göçleri (1922 öncesi): Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi'nde, başta Dahiliye Nezareti fonları (örneğin DH.EUM, DH.İ.UM) ve Bâb-ı Âlî Evrak Odası (BEO) olmak üzere ilgili fonlarda.
• Cumhuriyet dönemi göçleri: Cumhuriyet Arşivi'nde, özellikle Toprak ve İskân İşleri Genel Müdürlüğü fonunda (272).

3.6. Göçmen Pasaportları ve Vizeler

Yugoslavya'dan gelen göçmenlere vatandaşlıktan çıkış belgesi (otpust) verilmiş; Bulgaristan'dan gelen göçmenler de göç amaçlı pasaport veya seyahat belgeleriyle Türkiye'ye girmiştir. Bu belgelerin üzerinde Türkiye'nin ilgili dış temsilciliklerince verilen göçmen vizesi ve sınır giriş kaşeleri bulunur. Ailelerin elinde kalan bu belgeler, geliş tarihinin ve kökenin ispatında değerli delillerdir.

3.7. Tapu Kayıtları

İskânlı göçmen olarak gelen ailelere tahsis edilen taşınmazların tapu kayıtlarında, mülkiyetin iskân yoluyla edinildiğine ilişkin bilgiler yer alabilir. Bu kayıtlar ilgili tapu müdürlüğünden ve Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Arşiv Dairesi Başkanlığı'ndan talep edilebilir.

4. Belgeleri Temin Etme: Adım Adım Yol Haritası

Üst soyunun Balkan göçmeni olduğunu ispatlamak veya köken yoluyla bir Balkan ülkesinin vatandaşlığına başvurmak isteyenler aşağıdaki sırayı izleyebilir:

1. Nüfus kayıtları: e-Devlet'ten alt-üst soy bilgisi ve nüfus müdürlüğünden vukuatlı nüfus kayıt örneği alınır. Kayıtlardaki açıklamalar incelenerek vatandaşlık kazanma tarihi ve dayanağı tespit edilir.
2. İsim denklik belgesi: Yerleşim yerindeki nüfus müdürlüğüne başvurulur. Belge düzenlenemezse, Genel Müdürlüğün araştırma sonucu ve "İsim Denklik Belgesi Talebi Sonuç Belgesi" beklenir.
3. Devlet Arşivleri: Dönemine göre Osmanlı veya Cumhuriyet arşivinde göç, iskân, mübadele ve vatandaşlığa alınma kayıtları araştırılır.
4. Tapu kayıtları: İskânlı göçmenler için ilgili tapu müdürlüğünden ve TKGM arşivinden tahsis kayıtları istenir.
5. Menşe ülkedeki kayıtlar: Türkiye'de elde edilen belgeler apostil şerhi alınıp tercüme ettirilerek menşe ülkede doğum kayıtlarının aranmasında kullanılır ve köken yoluyla vatandaşlık başvurusu tamamlanır.

5. Sık Sorulan Sorular

Üst soyumun Balkan göçmeni olduğunu nasıl öğrenebilirim?

İlk adım, e-Devlet'ten alt-üst soy bilgisini ve nüfus müdürlüğünden vukuatlı nüfus kayıt örneğini almaktır. Kayıtlardaki doğum yeri ve vatandaşlık kazanma açıklamaları, göçün dönemi ve kaynağı hakkında ipucu verir.

İsim denklik belgesi nereden alınır?

Yerleşim yerinizdeki nüfus müdürlüğüne başvurarak alınır. Genel Müdürlüğe doğrudan yapılan başvurular işleme alınmaz.

İsim denklik belgesi düzenlenemezse ne olur?

Başvuru, araştırma için Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü'ne iletilir. Genel Müdürlük arşiv taraması yapar ve gerekirse başvurandan apostilli doğum belgesi ister. Sonuç, "İsim Denklik Belgesi Talebi Sonuç Belgesi" ile bildirilir.

1989 göçmenlerinin hukuki statüsü nedir?

1 Ocak 1984'ten sonra Bulgaristan'dan gelen Türk soylu kişiler, 3583 sayılı Kanun ile 2510 sayılı İskân Kanunu'na eklenen Ek Madde 33 uyarınca serbest veya iskânlı göçmen olarak kabul edilmiştir.

Ofisimiz Hakkında

Eren Avukatlık Ofisi; köken araştırması, isim denklik işlemleri ve Kuzey Makedonya, Sırbistan, Arnavutluk ve Kosova vatandaşlık başvurularında hukuki danışmanlık vermektedir. Arnavutluk'tan Türkiye'ye göçler hakkında Arnavutluk'tan Türkiye'ye göçler yazımızı da inceleyebilirsiniz. Sorularınız için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Kaynakça

• 23 Ağustos 1923 tarihli ve 340 sayılı Kanun
• 8 Kasım 1923 tarihli ve 368 sayılı Mübadele, İmar ve İskân Kanunu
• 30 Mayıs 1926 tarihli ve 874 sayılı Kanun (Resmi Gazete: 20.06.1926, Sayı: 403)
• 13 Mayıs 1969 tarihli ve 1180 sayılı Kanun (Resmi Gazete: 30.05.1969, Sayı: 13210)
• 16 Haziran 1989 tarihli ve 3583 sayılı Kanun (Resmi Gazete: 29.06.1989, Sayı: 20210)
• 2510 sayılı İskân Kanunu (mülga) ve 5543 sayılı İskân Kanunu
• 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu
• 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu ve Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik (Resmi Gazete: 06.04.2010, Sayı: 27544)
• Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü, İsim Denklik Belgesi İşlemlerine İlişkin Açıklama (18.05.2022)
• Yılmaz Altuğ, "Balkanlardan Anayurda Yapılan Göçler", Belleten

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Göç rakamları kaynaklara göre farklılık gösterebilir. Her somut olay kendi koşullarına göre değerlendirilmelidir.